درسنامه آموزشی تاریخ معاصر ایران کلاس یازدهم

نخستین سال‌های حکومت محمّدرضا پهلوی

پس از عزل رضاشاه توسط انگلیسی‌ها، محمّدرضا شاه با حمایت انگلستان، آمریکا و شوروی و تلاش‌های برخی از درباریان، به سلطنت رسید (26 شهریور 1320).

رضاشاه قبل از خروج از ایران توانست وکالت انتقال اموال فراوان و املاک زیادی را که در طول سلطنت خود از مردم غصب کرده بود، به پسرش، واگذار کند و خود همراه با جواهرات سلطنتی که در حقیقت ثروت ملّی بود، به جزیرهٔ «موریس» تبعید شد ودر پی آن، کشور میدان جوش و خروش و بحث‌های سیاسی شد؛ و در فرصت و آزادی به وجود آمده، همگان، به بحث دربارهٔ حوادث بیست سال گذشته پرداختند. مردم و مطبوعات، در مورد هزاران قتل، شکنجه، زندان و تبعید آزادی‌خواهان، و غصب اموال و تجاوز به حقوق عمومی، سؤال‌های بسیاری داشتند. یکی از مسائل جدّی این دوران، محاکمه‌های جنجالی عوامل جنایت‌های دوران استبداد رضاشاه بود. خشم عمومی، سبب شد که معدودی از آن افراد، نظیر سرپاس رکن‌الدین مختاری، رئیس شهربانی تهران، مصطفی راسخ، رئیس زندان قصر و پزشک احمدی، پزشک زندان قصر که در جنایت‌های رضا شاه مشارکت داشتند، بازداشت و محاکمه شوند.

تصاحب امکانات و منابع ایران توسط متفقین

متّفقین با تصاحب کلّیهٔ وسایل حمل و نقل خصوصی و دولتی، بخش قابل توجهی از امکانات کشور را در اختیار گرفتند.

در حالی که مردم ایران دچار قحطی شده بودند، مایحتاج عمومی از جمله گندم و برنج تولیدی داخلی به شوروی ارسال و یا توسط نیروهای اشغالگر مصرف می‌شد و کارخانه‌ها در اختیار متّفقین قرار گرفت.

از طرف دیگر، مجلس سیزدهم، در آبان 1321 اختیار تنظیم امور مالی و اقتصادی کشور را به «آرتورمیِلسپو»، مستشار آمریکایی، سپرد. میلسپو علاوه بر امور مالی، قدرت وضع مقررات و قوانین و تغییر قیمت ارز (در جهت منافع متّفقین) را نیز یافته بود و بر امور مالی ارتش و شهربانی هم نظارت می‌کرد. مجموعه سیاست‌های اقتصادی این دوره، آثار مهم و مخرّبی بر اقتصاد ایران گذاشت. با وجود نقاط مثبتی در این اصلاحات، سقوط ارزش ریال، نابودی درآمدهای دولت، ورشکستگی اقتصادی کشور، قحطی و بیماری از جمله نتایج ناگوار آن دوره است.

تشکیل حزب‌های سیاسی و دخالت بیگانگان

انگلستان، سیّدضیاءالدین طباطبایی، عامل سیاسی کودتای سوم اسفند 1299 را، که در فلسطین به کار واسطگی خرید زمین از مسلمانان برای یهودی‌ها و کمک به اشغال آن اشتغال داشت، به ایران بازگرداند و او، حزب «ارادهٔ ملّی» را تشکیل داد. شوروی نیز به کمک جمعی از کمونیست‌های سابق، حزب «توده» ، را تشکیل داد. سپس، با نفوذ در ارتش، «سازمان نظامی» آن حزب را تأسیس کرد. همچنین، در آذربایجان و کردستان، فرقهٔ «دمکرات» را سازمان داد. ازطرف دیگر، قوام‌السلطنه، حزب «دمکرات» را ایجاد کرد، که گاهی متمایل به آمریکا و زمانی متمایل به شوروی بود.

برخی از احزاب و دسته‌جات سیاسی نیز برای پیشبرد اهداف و مقاصد شاه و دربار تأسیس شدند. جریان‌های مذهبی نیز چندین تشکّل سیاسی و فرهنگی به‌وجود آوردند، جمعیت فدائیان اسلام به رهبری شهید نوّاب صفوی از آن جمله است.

مذاکره‌های نفت و سیاست موازنهٔ منفی

در سال 1323 ش چندین شرکت نفتی انگلیس و آمریکا خواستار امتیاز نفت مناطق جنوب شرقی ایران (بلوچستان) شدند. اعضای حزب توده در مجلس با اعطای امتیاز نفت به‌طور جدّی مخالفت کردند. هم‌زمان دولت شوروی نیز درخواست امتیاز نفت شمال ایران را کرد، امّا این‌بار حزب توده از اعطای امتیاز نفت شمال به شوروی حمایت کرد. دولت شوروی برای تحمیل امتیاز نفت شمال با استفاده از اهرم‌هایی چون حزب توده و عوامل داخلی‌اش و همچنین قوای مسلّح شوروی که به رغم پایان یافتن جنگ همچنان در خاک ایران حضور داشتند، دولت و مجلس را تحت فشار گذاشت.

در مقابل این درخواست‌ها و فشارها، نمایندگان دورهٔ چهاردهم مجلس طرحی را تصویب کردند که طبق آن مذاکره با کشورهای خارجی برای واگذاری امتیاز نفت، بدون تأیید مجلس ممنوع شده بود.

این طرح به همت دکتر مصدّق به مجلس ارائه شد و با اکثریت‌آرا به تصویب رسید. این اقدام به منزلهٔ اتخاذ سیاست موازنهٔ منفی بود، یعنی ممنوعیت واگذاری امتیاز نفت به قدرت‌های شرق و غرب که در برابر سیاست موازنهٔ مثبت که اعطای امتیاز نفت به دو قدرت شرق و غرب بود، اتخاذ گردید.

شکست تجزیه‌طلبان و تخلیهٔ ایران از نیروهای شوروی

با وجود تعهدات دولت متّفق در طول جنگ مبنی بر احترام به حقّ حاکمیت ایران و تخلیهٔ سریع کشور پس از خاتمهٔ جنگ (حداکثر ظرف شش ماه)، دولت‌های آمریکا و انگلستان اقدام به خروج نیروهای نظامی خود از ایران کردند، امّا هنوز نشانه‌ای از تخلیهٔ ایران از سوی قوای شوروی مشاهده نمی‌شد. این دولت اهداف جاه‌طلبانه‌ای را دنبال می‌کرد، از جمله ایجاد حاشیهٔ امنیتی و منطقهٔ حائل از طریق تجزیهٔ برخی از مناطق ایران (آذربایجان ایران و الحاق آن به آذربایجان شوروی) و دستیابی به امتیاز نفت شمال و… ، زیرا از اوایل قرن بیستم امتیاز نفت جنوب در دست انگلیسی‌ها بود. بنابراین در آذربایجان که تحت اشغال شوروی‌ها بود، فرقهٔ دمکرات، مقدّمات جداسازی آن را از ایران فراهم کرد. این گروه از شوروی تجهیزات جنگی دریافت می‌کرد و با پشتیبانی نیروهای نظامی شوروی اقدام به تضعیف حاکمیت دولت مرکزی ایران و اشغال بخش‌هایی از آذربایجان کرد.

به مدّت کوتاهی پس از بحران آذربایجان، حزب دمکرات کردستان نیز در بهمن ماه 1324 رسماً در مهاباد جمهوری خودمختار کردستان را اعلام کرد. فرقهٔ دمکرات به دلیل وابستگی‌اش به شوروی و تفکّرات مارکسیستی فاقد پشتوانهٔ مردمی بود.

سرانجام غائلهٔ آذربایجان و کردستان که به بحران بزرگی تبدیل شد و ممکن بود باعث تجزیهٔ این دو بخش از خاک ایران شود، با رشادت و مقاومت مردم وطن‌خواه و مسلمان آذربایجان و کردستان و با همان سرعتی که آغاز شده بود، به پایان رسید. البته فشارهای بین المللی و تلاش‌های قوام‌السلطنه که وعدهٔ امتیاز نفت شمال را به شوروی داده بود در این ماجرا تأثیر داشت.

دولت‌های بی‌ثبات

پس از خروج متّفقین از ایران، دولت‌های بی‌ثباتی یکی پس از دیگری روی کار آمدند. با سقوط دولت قوام‌السلطنه، در طول سه سال - از آذرماه 1326 تا اردیبهشت 1330 - شش دولت برسر کار آمد.

دخالت‌های آشکار و پنهان بیگانگان و عوامل آنها در امور داخلی ایران، ناهماهنگی میان مجلس و دولت و بحران‌های سیاسی و اقتصادی ناشی از آن، نقش اساسی در تزلزل کابینه‌ها در آن دوره داشت.

به رسمیت شناختن رژیم اشغالگر قدس

روی کار آمدن مجدد محمّدساعد مراغه‌ای (در مهرماه 1327)، هم‌زمان با اعلام موجودیت دولت صهیونیستی در سرزمین غصب شدهٔ فلسطین بود. در این ارتباط، به دعوت آیت‌الله کاشانی و سیّدمجتبی نوّاب صفوی، رهبر «فداییان اسلام»، اجتماع‌هایی گسترده در حمایت از مردم فلسطین برپا شد و بیش از پنج هزار نفر فدایی، برای اعزام به آن سرزمین، ثبت نام کردند.

ولی در اوج کشمکش‌های منطقه‌ای و التهاب‌های داخلی ناشی از اشغال فلسطین، محمّدساعد مراغه‌ای، پس از دریافت چهارصد هزار دلار رشوه از اسرائیل، ضمن تعویض وزیر خارجه، با موافقت شاه، در دی ماه 1328، دولت اسراییل را به رسمیت شناخت.

تغییر قانون اساسی برای افزایش اختیارات شاه

طرح الغای قرارداد نفت جنوب در مجلس، منافع دولت انگلستان را یک‌باره برهم زد. سوءقصد به شاه در حادثهٔ 15 بهمن 1327 با همهٔ پنهان‌کاری‌هایی که در پشت‌پرده انجام شد، برای این هدف طراحی شده بود که مبارزهٔ ضد استعماری ملّت ایران متوقّف گردد. پس از این واقعه، حزب توده، به‌عنوان عامل نفوذ سیاست خارجی شوروی منحل و آیت‌الله کاشانی ابتدا به زندان فلک‌الافلاک خرم‌آباد و سپس به لبنان تبعید شد. آیت‌الله کاشانی طی اعلامیهٔ شدیداللحنی درخواست لغو امتیاز نفت داده شده به انگلیس در زمان رضاشاه را مطرح کرده بود. محمدرضا شاه توانست در پنجم اسفند 1327 و در شرایط روانی به‌وجود آمده ناشی از ترورش - از جمله، برقراری «حکومت نظامی» - کار تغییر قانون اساسی را به انجام رساند. شاه که در قانون اساسی مشروطه غیرمسئول و فاقد اختیارات بود، در قانون اساسی جدید قدرت انحلال دو مجلس، فرماندهی کلّ قوا، اعلان جنگ و صلح و نصب وزراء را به‌دست آورد.

جریان‌های دینی و فرهنگی

مطبوعات دینی و جنبش اسلامی دانشجویان (انجمن اسلامی دانشجویان دانشگاه تهران) دو جریان روشنفکر بودند که در دههٔ 1320 ش. پا به عرصهٔ وجود گذاشتند و نقش مؤثری در بیداری اسلامی ایفا کردند. یکی از اهداف مهمّ این جریان‌ها مقابله با اندیشه و جریان‌های غیراسلامی به‌ویژه کمونیسم بود. دغدغهٔ اصلی روشنفکری دینی در آن سال‌ها، ارائهٔ چهره‌ای تازه و پویا از اسلام بود که با مقتضیات زمان و علوم جدید سازگار باشد و مشکلات و نیازهای فکری نسل جوان و تحصیل کرده را پاسخ دهد.